Antwoorden Keuken en inkoop
IDDSI-niveaus: wat je keuken per niveau levert
IDDSI beschrijft in acht niveaus, van 0 tot 7, hoe dik een drank is en hoe zacht of fijn voeding is voor mensen met slikproblemen.
IDDSI is het internationale raamwerk dat in acht niveaus, van 0 tot 7, vastlegt hoe dik een drank moet zijn en hoe zacht of fijn voeding moet zijn voor mensen met slikproblemen. Elk niveau heeft een nummer, een naam, een kleur en een eenvoudige test. Zo bedoelen de logopedist, de verpleging en de kok hetzelfde als iemand "niveau 5" zegt.
Deze pagina is geschreven voor de keuken: voor de zorgkeuken, de maaltijdservice en de cateraar die aan een zorginstelling levert. Het is geen medisch advies.
Wat IDDSI betekent
IDDSI staat voor International Dysphagia Diet Standardisation Initiative. Dysfagie is de medische term voor slikproblemen. Vroeger had bijna elke instelling eigen namen voor gemalen of gepureerde voeding, waardoor "gemalen" in het ene huis iets anders was dan in het andere. IDDSI vervangt die huisnamen door één schaal die overal hetzelfde betekent.
Dranken lopen van niveau 0 tot en met 4, voeding van niveau 3 tot en met 7. Niveau 3 en 4 hebben dus zowel een drankennaam als een voedingsnaam. De volledige omschrijvingen staan in het Nederlands op iddsi.org.
Wie bepaalt het niveau
Niet de keuken. Een logopedist onderzoekt de bewoner of cliënt en bepaalt het niveau voor eten en voor drinken, en die twee kunnen verschillen. Iemand kan bijvoorbeeld fijngemalen en smeuïg eten en dikvloeibaar drinken. De taak van de keuken is dat niveau elke maaltijd betrouwbaar te leveren, en aan de bel te trekken als een gerecht op dat niveau niet te maken is.
De acht niveaus op een rij
De namen hieronder zijn de officiële Nederlandse IDDSI-namen. De exacte eisen en testcriteria lees je in de Nederlandse gedetailleerde definities op iddsi.org.
| Niveau | Dranken | Voeding | Wat de keuken levert | Hoe je het test |
|---|---|---|---|---|
| 0 | Dunvloeibaar | Stroomt als water | Vloeistoftest | |
| 1 | Licht vloeibaar | Iets dikker dan water | Vloeistoftest | |
| 2 | Matig vloeibaar | Drinkbaar, loopt snel van een lepel | Vloeistoftest | |
| 3 | Dikvloeibaar | Dikvloeibaar | Glad, zonder stukjes, te drinken uit een beker of te eten met een lepel | Vloeistoftest, vorkdruppeltest |
| 4 | Zeer dikvloeibaar | Gladgemalen | Glad, zonder klontjes, houdt zijn vorm op een lepel, kauwen is niet nodig | Vorkdruppeltest, lepelkanteltest |
| 5 | Fijngemalen & smeuïg | Zacht en vochtig met kleine klontjes die je met de tong plet, zonder losse dunne vloeistof | Vorkdruktest, deeltjesgrootte | |
| 6 | Zacht & kleingesneden | Zachte, malse hapklare stukjes, zonder losse dunne vloeistof | Vork- of lepeldruktest, stukgrootte | |
| 7 | Normaal, en makkelijk te kauwen | Gewone voeding; makkelijk te kauwen is zacht en mals, zonder harde, taaie of draderige delen | Vork- of lepeldruktest bij makkelijk te kauwen |
Naast de acht niveaus kent IDDSI een aparte categorie, in het Engels transitional foods: voedsel dat als vaste stof begint en zacht wordt of uiteenvalt als er vocht bij komt of als het warm wordt. Dat is alleen geschikt als de logopedist het toestaat.
De testen in de keuken
IDDSI werkt met testen die je met gewoon keukengerei doet. Je hoeft niets te kopen behalve een spuit van 10 ml voor de vloeistoftest.
- Vloeistoftest. Voor dranken van niveau 0 tot en met 3. Je vult een spuit van 10 ml, laat hem 10 seconden lopen en kijkt hoeveel er achterblijft. Hoe meer er achterblijft, hoe dikker de drank. Bij niveau 0 is dat minder dan 1 ml, bij niveau 3 meer dan 8 ml.
- Vorkdruppeltest. Je schept wat op een vork en kijkt of het door de tanden druppelt of erop blijft liggen. Voor niveau 3 en 4.
- Lepelkanteltest. Je kantelt een volle lepel. Niveau 4 houdt zijn vorm en glijdt er in één keer af, zonder aan de lepel te plakken.
- Vork- en lepeldruktest. Je drukt een stukje ter grootte van een duimnagel in met de vork of lepel, tot je duimnagel wit wordt. Breekt het en komt het niet terug in zijn vorm, dan is het zacht genoeg. Voor niveau 5, 6 en makkelijk te kauwen.
De maten zijn ook vastgelegd. Bij niveau 5 zijn de klontjes voor volwassenen maximaal 4 mm breed en 15 mm lang. Bij niveau 6 zijn de stukjes voor volwassenen maximaal 15 mm, ongeveer een duimnagel. Voor kinderen gelden kleinere maten. Lees de precieze criteria na in de definities op iddsi.org voordat je ze in je eigen werkinstructie zet.
Aangepaste maaltijden maken
- Eén recept per niveau. Schrijf de gladgemalen of fijngemalen versie uit als eigen recept, met eigen hoeveelheden en werkwijze. Zo is het resultaat elke dag hetzelfde, ook als een andere kok aan de staafmixer staat.
- Componenten apart. Een gladgemalen maaltijd ziet er beter uit en smaakt beter als vlees, groente en aardappel apart worden gemaakt en apart op het bord komen. Alles samen door de blender geeft een bruine prak.
- Test elke batch. Een puree die gisteren goed was, kan vandaag te dun zijn. Test elke batch en noteer de uitkomst bij je andere HACCP-registraties.
- Let op de portie. Vocht dat je toevoegt om te malen verdunt de maaltijd. Of en hoe je verrijkt, is een vraag voor de diëtist.
- Controleer de allergenen opnieuw. Verdikkingsmiddel, bouillon en saus brengen hun eigen ingrediënten mee. De allergeneninformatie moet kloppen voor de aangepaste versie, niet alleen voor het origineel. Zie de allergenenlijst voor de horeca.
Etiket en uitgifte
De meeste fouten ontstaan niet bij de blender maar tussen keuken en tafel. Een bord dat goed is gemaakt op niveau 5 en bij iemand op niveau 4 terechtkomt, is een risico. Zet het niveau op alles wat de keuken verlaat: op het etiket van de portie, op de uitgiftelijst en op de menukaart.
Zet op je menu bij elk gerecht op welke niveaus het verkrijgbaar is. Lever je als cateraar of maaltijdservice aan een instelling, spreek dan vooraf af welke niveaus je levert en hoe het niveau op de verpakking staat. Meer over werken voor deze doelgroep lees je op Catermonkey voor zorginstellingen.
Veelgestelde vragen
Waar staat IDDSI voor?
International Dysphagia Diet Standardisation Initiative. Het is het internationale raamwerk dat aangepaste voeding en verdikte dranken voor mensen met slikproblemen beschrijft in acht niveaus, van 0 tot 7.
Hoeveel IDDSI-niveaus zijn er?
Acht, genummerd van 0 tot en met 7. Dranken gebruiken niveau 0 tot en met 4, voeding niveau 3 tot en met 7. Niveau 3 en 4 hebben daardoor zowel een drankennaam als een voedingsnaam.
Wat is IDDSI niveau 5?
Fijngemalen en smeuïg: zachte, vochtige voeding met kleine klontjes die je met de tong kunt pletten, zonder losse dunne vloeistof. Voor volwassenen zijn de klontjes maximaal 4 mm breed en 15 mm lang.
Wat is het verschil tussen IDDSI 4 en 5?
Niveau 4, gladgemalen, is helemaal glad en hoeft niet gekauwd te worden. Niveau 5, fijngemalen en smeuïg, heeft kleine zachte klontjes die met de tong te pletten zijn.
Wie bepaalt welk IDDSI-niveau iemand krijgt?
De logopedist, na onderzoek. Eten en drinken kunnen op verschillende niveaus staan. De keuken levert het niveau dat is vastgesteld en past het niet zelf aan.
Hoe test je IDDSI-niveaus in de keuken?
Met de testen die IDDSI beschrijft: de vloeistoftest met een spuit van 10 ml voor dranken, de vorkdruppeltest en lepelkanteltest voor dikke consistenties, en de vork- of lepeldruktest voor zachte voeding. Test elke batch en noteer de uitkomst.
Catermonkey print per portie een etiket vanuit de productielijst, met het gerecht, de allergenen en wat je er verder op wilt hebben.
Probeer gratis